Cyberpunk Kültürü Nedir, Nasıl Ortaya Çıktı?

Yapıtları genel bir janra altında toplamak için bilim kurgu, endişe, tansiyon üzere temel başlıklar belirlenir. Fakat yapıtın üreticileri için genel olarak bu başlıkların bir manası yoktur ve bu nedenle, vakit içinde alt tipler oluşur. En çok alt cinse sahip alanlardan biri olan bilim kurgunun alt cinslerinden cyberpunk, birinci ortaya çıkışından sonra güçlü bir yükselme gösterdiği için artık bir cyberpunk kültüründen bahseder olduk.

Cyberpunk nedir, nasıl ortaya çıktı üzere soruların cevabını verebilmek hiç de kolay değil. Zira cyberpunk, sadece bir cins olmaktan çıkalı uzun vakit oluyor. Cyberpunk için üreticileri bir yana; çeşidin okuyucularının, izleyicilerinin ve oyuncularının da sahip olduğu bir hayat ideolojisi demek bu noktada yanlış olmaz. Cyberpunk kültürünün tarifi, ortaya çıkışı; edebiyat, müzik, oyun, sinema ve dizilerde yarattığı tesir bir epey ilgi alımlı.

Cyberpunk nedir?

Temel olarak tanımlamak gerekirse cyberpunk, Türkçe ismiyle siberpunk; distopik bir gelecekte gelişmiş bilim ve teknoloji ile inşa edilmiş kentler ortasında geçen öykülere sahip bir bilim kurgu alt cinsidir. Cyberpunk dünyasında bir yanda güçlü teknoloji şirketleri ve onların parayla satın alabildikleri her şey; başka yanda ise her türlü yasa dışı işlerin yapıldığı, karanlık bir dünya vardır. Elbette, bu dünyanın çatısını kirli politikler oluşturur.

Cyberpunk artık yalnızca bir cins değil; bir hayat stili, bir hayat ideolojisi ve güçlü bir alt kültürdür. Cyberpunk dünyasında hiçbir otorite sevilmez, havalı markalardan kimse hoşlanmaz, teknoloji hakkında herkes bilgi sahibidir. O denli ki, sokakta bulunan eşyalarla kolay bir hava aracı yapmak işten bile değildir.

Cyberpunk tarifini oluşturan birinci söz olan “cyber” Türkçede siber olarak kullanılır, teknolojiyi tabir eder ve önüne geldiği sözün bilim kurgu boyutunu belirler. İkinci söz olan “punk” ise kültüre ilişkin kahramanları tanımlar ve onların; uyumsuz, dışlanmış, yabancı, anti-kahraman, hatalı fakat vizyoner oluşlarını söz eder. 

Cyberpunk’ın manası: “Yüksek teknoloji, düşük yaşam” 

Cyberpunk’ı tanımlamak için kullanılan sözlerden biri de “Yüksek teknoloji, düşük yaşam” cümlesidir. “Sefil hayat” olarak da çevirebileceğimiz bu cümle, tam manasıyla cyberpunk tipinin yansıttığı ikilemi tabir ediyor. Bir yanda hayal bile edilemeyecek teknolojileri sırf zenginlerin elde edebildiği bir dünya, bir yanda hayatta kalma gayreti veren bir yığın insan.

Hayli tanıdık gelen bu dünya yaratımı, cinsin birinci ortaya çıktığı günden beri gelişen teknoloji ile birlikte dünyanın yavaş yavaş evrildiği hali tanımlıyor. Zati bir tıp olmaktan çıkarak bir alt kültür haline gelmesinin en büyük nedeni de budur. Bir avuç insanın giderek zenginleştiği lakin çoğunluk olan kısmın ise giderek yoksullaştığı bir dünya, cyberpunk tipinin beslendiği en değerli sosyolojik olgulardan bir adedidir.

Cyberpunk ortaya çıktığından beri dünyada teknoloji giderek yükselmekte ve ömür kalitesi giderek düşmektedir. Cyberpunk’ın geçmişin dinamizmi ile günümüzü anlatması ve geleceğin kimler için şekillendirildiğini göstermesinin altında, bu farklılığı cesurca yansıtması yatıyor. 

Cyberpunk kültürü nasıl oluştu?

Cyberpunk, seyahatine edebi bir alt cins olarak başladı, fakat vakitle pek çok farklı sanat tipini etkileyen bir alt kültür sistemi haline geldi. Cyberpunk terimi birinci defa 1983 yılında Amerikalı müellif Bruce Bethke tarafından kaleme alınan Cyberpunk isimli kısa hikaye ile hayatımıza girdi. 

Tabirin hayatımıza girmesi 1983 yılında olmuş olsa da daha sonra bu çeşide ilişkin olduğu tabir edilen pek çok eser aslında evvelki yıllarda kaleme alınmıştı. Bilim kurgu edebiyatının en kıymetli isimlerinden biri olarak kabul edilen Amerikalı muharrir Philip K. Dick tarafından kaleme alınan, Do Androids Dream of Electric Sheep? (Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi?) romanının yayın tarihi 1968 yılıdır.

Kelam konusu roman, 1982 yılında Blade Runner ismiyle direktör Ridley Scott tarafından sinemaya uyarlanmıştır. Cinsin sinemaya girişinin akabinde edebi üretimler durmamış ve 1984 yılında cyberpunk çeşidinin en kıymetli isimlerinden, tıbbın babası olarak olarak kabul edilen Amerikalı muharrir William Gibson’ın Sprawl üçlemesinin birinci kitabı olan Neuromancer yayımlanmıştır. 

Cyberpunk ile ilgili başka kıymetli çalışmalar yapan isimler ise Bruce Sterling, Pat Cadigan, Rudy Rucker, John Shirley ve Lewis Shiner üzere yazarlardır. Rudy Rucker, “Cyberpunk yazmaya başladık zira bilim kurgudaki statükodan ve toplumdan genel olarak bir hoşnutsuzluğumuz vardı.” diyerek tıbbın doğuşunun nedenini açık bir formda anlatır.

William Gibson ise “Anti-kahramanlar için bir yer açmak istedim.” diyerek, cyberpunk kültüründe gördüğümüz kahramanları tanımlıyor. Türün muharrirlerinden Paolo Bacigalupi, “Bilim kurgu 1980’lerde çıkışsız bir oluğa sıkışmıştı. Gelecek tuhaf ve tehditkârdı ve birebir vakitte garip bir formda gerçekti.” diyor. Hızlanan teknolojik gelişmeler ve artık göze batmaya başlayan sınıf ayrımları; bilim kurgu çatısı altında, cyberpunk akımı ile anlatılmaya başlanıyor.

Cyberpunk dünyası her vakit William Gibson’ın “Gelecek aslında burada, yalnızca eşit bir formda dağıtılmamış.” sözündeki imkanların varlığı, fakat eşitsiz bir halde dağıtılması sorunu üzerine odaklanmıştır.Uzun yıllardır hayatımızda olan cyberpunk akımının günümüzde daha bilinir bir halde gelmesinin en büyük nedeni, bu sorunun giderek daha da can acıtıcı bir hale gelmiş olmasıdır.

Bu rahatsız edici durumun bilgisizlikten kaynaklanmıyor olduğu, kolay eşyalarla yüksek teknoloji üreten beşerler üzerinden anlatılır. Cyberpunk yapıtlarında buharlı sistemle çalışan bir bilgisayar, içinde kağnıların çalıştığı bir uzay aracı, ameliyatta kullanılan farklı bir kesim aleti, kahve makinesini çalıştıran bir yayın sistemi üzere son derece sıra dışı lakin dahi insanların üretimi olduğu belirli olan icatlar görürüz.

“Yüksek teknoloji, düşük yaşam” manası tam olarak bunu tabir ediyor. Şayet dünyada var olan bir teknoloji varsa ve bu imkanlar, kurallar kıyısında eşit olarak insanlığa sunulmuyor ise bilginin varlığı sayesinde bu teknoloji kimseden saklanamaz. Bilgiyi alan bir dahi, sefil hayat şartlarında bile teknoloji üretimini sürdürecektir. Cyberpunk tıpkı vakitte bu istikametiyle aklın engellenemez olduğunu da vurgular. 

Edebiyatta Cyberpunk: 

Cyberpunk tipinin doğuşunun edebiyatta başladığını anlatmıştık. Amerikalı yazar  Bruce Bethke’nin Kasım 1983 tarihli Amazing Science Fiction Stories mecmuasında yayımlanan kısa hikayesi Cyberpunk ile bu terim hayatımıza girmiştir. Terim ile birlikte cinsin çatısı oluşunca daha evvel yazılmış olan birtakım romanların da bu çeşide dahil olduğu görülmüştür.

Edebiyatta cyberpunk her vakit biraz grotesk ve Amerikan olmuştur. Çıkış noktasının Amerika Birleşik Devletleri olduğu düşünüldüğü vakit bu olağan bir durum. ABD’nin karmaşık kültüründe basitçe ortaya çıkabilen uyumsuz, yabancı, maço, asi ve bazen sapkın karakterlerin cyberpunk’ın temel kahramanları olması bu nedenledir. Lewis Shiner üzere kimi muharrirler cyberpunk olarak anılmak istemezler. Bunun nedeni de kendilerini alt kültürde görmek istememeleridir.

1980’li yıllarda pek çok örnek ile güçlenen cyberpunk akımı, pek çok akım üzere 1990’lı yıllarda aktif olamamış ve sonlu sayıda yeni örnek karşımıza çıkmıştır. Çok faal olmamasına karşın asla ortadan kaybolmayan ve Richard Kadrey, Kathy Acker, Greg Egan, Kim Newman, Neal Stephenson, Jeff Noon, Jack Womack üzere müelliflerin yapıtlarında kendini gösteren cyberpunk, bugün de bilinirliğini müdafaayı sürdürmüştür. 

Cyberpunk temalı kitaplar:

  • Neuromancer – William Gibson
  • Kont Sıfır – William Gibson
  • Mona Lisa Çok Yükleme – William Gibson
  • Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? – Philip K. Dick
  • Sondan Bir Evvelki Gerçek – Philip K. Dick
  • Dirilen Öfke – Richard K. Morgan
  • Elmas Çağı – Neal Stephenson
  • Güzel Hoş Süper Yarın – Cory Doctorow
  • Değiştirilmiş Karbon – Richard K. Morgan
  • Başlat – Ernest Cline

Cyberpunk temasını en âlâ yansıtan, ülkemizde de yayımlanmış olan çağdaş ve klasik yapıtlardan kimilerini listemize aldık. Listedeki eserler cyberpunk temasına sahip kitaplar okumayan yeni başlayan okuyucular için bir rehber niteliğindedir. Listedeki ve farklı muharrirlerin bu temaya sahip daha pek çok yapıtı bulunmaktadır.

Sinema ve dizilerde Cyberpunk: 

Sinema dünyasında cyberpunk akımının, Philip K. Dick’in Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? romanından uyarlanan 1982 tarihli Ridley Scott sineması Blade Runner ile başladığını söyleyebiliriz. Bu noktadan sonra pek çok farklı cyberpunk kitabı farklı vakitlerde, bazen farklı isimlerle sinemaya ve televizyona uyarlandı. 

Klasik kitaplar ve bunlardan uyarlanmış sinemalar dışında cyberpunk teması tartışmalı bir husustur. İçinde cyberpunk esintileri bulunan bir eser tam manasıyla cyberpunk değildir savunmasını yapanlar ve tam zıttını söyleyenler vardır. Bu nedenle hem edebiyat hem de sinema ve televizyon dünyası için ‘bu üretim cyberpunk cinsine aittir’ demek güç olabiliyor.

Örnek vermek gerekirse 1984 kitabı ve sineması, Otomatik Portakal kitabı ve sineması, Terminatör sinema serisi, Matrix sinema serisi üzere bilinen kitaplar ve sinemalar, içlerinde cyberpunk öğeleri taşımalarına karşın direkt olarak bu çeşide ilişkin kabul edilmeyebiliyorlar. Bunun nedeni daha evvel bahsetmiş olduğumuz cyberpunk kültürünün ters tarafıdır. Bütünüyle bu başkaldırıyı yansıtmayan eserler tartışmalıdır.

Cyberpunk sinemaları ve dizileri: 

  • Altered Carbon (Dizi – 2018)
  • Ghost in the Shell (Animasyon sinema – 1995)
  • Blade Runner (Film serisi – 1982)
  • The Matrix (Film serisi – 1999)
  • Terminatör (Film serisi – 1984)
  • Upgrade (Film – 2018)
  • Akira (Animasyon sinema – 1988)
  • Johnny Mnemonic (Film – 1995)
  • RoboCop (Film serisi, dizi – 1987)
  • Başlat: Ready Player One (Film – 2018)

Listedeki sinemalar cyberpunk temasına sahip sinema ve dizileri yeni izlemeye başlayanlar için bir rehber niteliğindedir. Daha evvel bahsettiğimiz üzere listedeki sinemaların, uyarlamalar dışında, tam olarak cyberpunk olup olmadığı tartışmaları vardır. Lakin her birinde cyberpunk öğeleri olduğu ve bu kültürün esintilerini taşıdığı açıkça görülüyor.

Oyunlarda Cyberpunk:

Bilhassa günümüzde oyun, sinema ve edebiyat dünyalarının iç içe olduğunu hatta birbirlerinden etkilendiklerini söylemek yanlış olmaz. Durum bu türlü olunca her geçen gün gelişen oyun kesiminde de cyberpunk tesirlerini görmek mümkün oluyor.

Cyberpunk 2077 üzere direkt bu çeşide ilişkin olduğunu duyuran oyunlar dışında içinde cyberpunk cinsine ilişkin pek çok öğe bulunduran oyunlar görmek de mümkün. Bu oyunlardan kimileri, Blade Runner üzere, klasik cyberpunk yapıtlarından uyarlanarak ya da esinlenerek oluşturulmuştur.

Oyun dünyasında cyberpunk temasını geç gördüğümüzü söyleyebiliriz zira okuması ve izlemesi bile keyifli olan bu dünyanın içinde farklı maceralar yaşamak isteyen oyunsever sayısı hiç de az değil. Bu nedenle önümüzdeki yıllarda cyberpunk esintileri göreceğimiz çok daha fazla oyunun piyasada yer alacağı düşünülüyor.

Cyberpunk oyunları: 

  • Cyberpunk 2077
  • Observer – The Year is 2084 
  • Invisible Inc.
  • Deus Ex: Human Revolution
  • System Shock 2
  • Blade Runner
  • Shadowrun: Dragonfall
  • Gemini Rue
  • Syndicate
  • 2064: Read Only Memories

Listedeki oyunların her biri cyberpunk temasına sahip ya da içinde güçlü cyberpunk öğeleri taşıyan oyunlardır. Bilgisayar, oyun konsolu üzere farklı oyun sistemleri için üretilmiş olan bu oyunların farklı sürümlerinde de cyberpunk esintilerine rastlamak mümkün. Listedeki oyunlar cyberpunk temasına sahip oyunları yeni oynamaya başlayanlar için bir rehber niteliğindedir.

Müzikte Cyberpunk:

Cyberpunk’ın sadece bir cins değil, bir kültür olduğundan bahsetmiştik. Bu kültürün içine müzik de giriyor. Cyberpunk kültüründen etkilenen pek çok müzisyen, müzik kümesi müziklerindeki sözlerle bu akıma atıfta bulunmuşlar ya da müziklerinde kullandıkları ters notalar ile bu dünyanın sesi olmuşlardır.

Cyberpunk temasına sahip müzikler birçok vakit bu temaya ilişkin bir sinemanın film müziği olarak ya da bu temaya sahip oyunun oyun müziği olarak yaratılmışlardır. Lakin tekrar de rastgele bir yapıtın art planı için üretilmeden, sırf cyberpunk’ın sesi olmak için üretilmiş ve son derece başarılı olmuş birçok müzik vardır.

Pek çok farklı müzik çeşidinde cyberpunk esintileri görmek mümkün olsa da, sıklıkla rock müzik ve elektronik müzik tipi üzerinden cyberpunk temalı müzikler üretildiğini görüyoruz. Bunun nedeni olarak iki müzik çeşidinin de alışılmamış ve deneysel çalışmalara açık bir altyapısı olduğu, birebir vakitte cyberpunk dünyasına en yakışan çeşitler oldukları düşünülüyor.

Cyberpunk müzikleri: 

  • Almost Evil – Infraction
  • Revenger – F.O.O.L
  • Fall – Matteo Cinse
  • Augmentation – Lyde
  • Suicide – Mascarpone
  • Humanity – Max Brhon
  • One Shot, One Kill – Varien
  • Unbroken – SIERRA
  • Left Me For Dead – Rob Dougan
  • So Far Away – Lazerhawk

Listedeki müzikler cyberpunk temasına sahip müzikleri yeni dinlemeye başlayanlar için bir rehber niteliğindedir. Elbette, listedeki ve farklı müzisyenlerin cyberpunk temasına sahip ya da esintilerini taşıyan pek çok farklı müziği vardır. Bir cyberpunk kitabı okurken fonda çalmasını istediğiniz müzikler, listedekine misal müziklerden oluşacaktır.

Bir bilim kurgu alt çeşidi olarak ortaya çıkan lakin kendi kültürünü oluşturarak edebiyat, müzik, sinema, dizi ve oyun dünyalarını da etkileyen bir alt kültüre dönüşen cyberpunk hakkında başlangıç için bilmeniz gerekenleri anlattık. Derin ve içine girdikçe daha da derinleşen cyberpunk hakkında okuyarak, izleyerek, dinleyerek ve oynayarak çok daha farklı fikirlere sahip olabilirsiniz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir